تفکر انتقادی به کودکان

آموزش تفکر انتقادی به کودکان یکی از مهارت‌های خیلی خیلی مهم به شمار می‌رود. شاید از خودتان بپرسید تفکر انتقادی یا نقاد یعنی چه؟ بیایید با چند تا سوال ساده بیشتر با این مفهوم آشنا شویم. تا حالا شده کودکی از شما این سوالات را بپرسد؟

• «مامان چرا آسمون آبیه؟ اگه آبی نبود چی می‌شد؟»
• «اسباب بازیام شبا وقتی که من خوابم چیکار می‌کنن؟»
• «ماهی سیاه کوچولو وقتی بزرگ شه اسمش چی می‌شه؟ »
• و ….

• 

خیلی وقت‌ها والدین با پرسش‌هایی از سوی فرزندانشان روبه‌رو می‌شوند که به نظر عجیب یا حتی بی‌اهمیت می‌آیند و معمولاً هم نمی‌دانند چگونه باید به آن‌ها پاسخ دهند. گاهی این سؤال‌ها ساده و کودکانه به نظر می‌رسند، اما واقعیت این است که پشت آن‌ها ذهنی کنجکاو و خلاق قرار دارد. کودکان پیوسته در حال کشف و بررسی دنیای اطرافشان هستند. به همین دلیل، آموزش شیوه درست اندیشیدن در این سن اهمیت زیادی دارد؛ تا کودک یاد بگیرد چگونه سؤال بپرسد و چگونه برای پرسش‌هایش پاسخ‌های مناسب و منطقی پیدا کند.

تعریف ساده‌ای از تفکر انتقادی

یکی از مهم‌ترین مهارت‌های مربوط به شیوه اندیشیدن، تفکر انتقادی است. اگر بخواهیم آن را ساده تعریف کنیم، می‌توان گفت تفکر انتقادی یک فرایند هدفمند است که در آن فرد با تکیه بر اطلاعات و شواهد موجود، یک مسئله را بررسی می‌کند تا در نهایت به پاسخی منطقی و سنجیده برسد.

به بیان ساده‌تر، تفکر انتقادی یعنی «فکر کردن درباره‌ی فکر خودمان»؛ یعنی توانایی ارزیابی ایده‌ها و اصلاح آن‌ها برای رسیدن به نتیجه‌ای بهتر. شاید در نگاه اول تصور شود این مهارت تفاوتی با حل مسئله ندارد، اما در واقع تفکر انتقادی یکی از روش‌های حل مسئله است که به ما یاد می‌دهد چگونه با نگاهی عمیق‌تر و متفاوت‌تر به دنبال پاسخ پرسش‌هایمان باشیم.

راهکارهای عملی برای تقویت مهارت تفکر انتقادی کودکان

تفکر انتقادی یک مهارت عجیب و غریب و پیچیده نیست. کودکان نه تنها از سنین پایین این مهارت را بلد هستند، بلکه حتی آن را در زندگی خود نیز به کار می‌گیرند

برای مثال کودکان ۵ یا ۶ ساله متوجه می‌شوند که همه پرنده‌ها پرواز نمی‌کنند. پنگوئن پرنده است اما پرواز نمی‌کند یا اینکه متوجه می‌شوند که قهرمانان با ابر قهرمانان فرق دارند حتی می‌فهمند که هر کسی که بزرگ‌تر است لزوماً قرار نیست سهم بیشتری داشته باشد.

اگرچه این مهارت در کودکان به‌طور طبیعی وجود دارد، اما می‌توان آن را تقویت کرد و با روش‌های مناسب، استحکام بخشید. به این ترتیب، در بزرگسالی و سنین بالاتر، کودکان توانایی تفکر سالم‌تر و منطقی‌تری خواهند داشت. در ادامه، ده راهکار برای تقویت مهارت تفکر انتقادی در کودکان ارائه می‌شود:

۱) اجازه دهید کودک نظرات خود را بیان کند

توانایی ابراز نظر موافق یا مخالف درباره موضوعات مختلف و حمایت از آن با دلایل، نشان‌دهنده تفکر انتقادی است. البته، تنها مخالفت کردن کافی نیست؛ بلکه مهم است کودک بتواند دلیل منطقی برای نظر خود عنوان کند. پس از کودک بخواهید درباره نظراتش صحبت کند، مثلا با جمله‌ای مانند «نظر تو چیه؟» او را تشویق به مشارکت کنید. وقتی نظرش را گفت، حتماً درباره دلیلش سؤال کنید. این نوع گفتگوها کمک می‌کند که کودک به تحلیل نظرات و عقاید دیگران بپردازد و فکر منطقی‌تری داشته باشد.

۲) کودک را با پرسیدن «چرا» تحریک کنید

گرچه کودکان می‌توانند دلایل برای مسائل مختلف ذکر کنند، اما اغلب این کار را انجام نمی‌دهند. فرهنگ پرسیدن «چرا» از آن‌ها کمک می‌کند که انگیزه و دلیل پشت هر نظر یا تصمیمی را درک کنند. مثلاً فرض کنید فرزندتان می‌گوید علی، برادر بزرگ‌ترش، خودکار پسر خاله را گرفته است. از او بپرسید «چرا باید آن را برگردانید؟»، و بگذارید پاسخ دهد، مثلا «چون این خودکار مال من نیست.»

۳) سوالات متوالی بپرسید

برای اینکه کودک بتواند به جواب‌های دقیق‌تری برسد، از سوالات پشت سر هم بهره ببرید. در مثال قبل، می‌توانید بپرسید: «اگر علی واقعاً نیاز داشته باشد، باز هم باید خودشکار را برگرداند؟» این کار کمک می‌کند کودک روند منطقی فکر کردن را بهتر درک کند و تحلیل عمیق‌تری داشته باشد.

۴) از کلاس‌های آموزشی کمک بگیرید

در صورت امکان، کودک خود را در کلاس‌های مخصوص فعالیت‌های تفکر انتقادی ثبت‌نام کنید. این کلاس‌ها فرصت می‌دهند کودک در کنار هم‌سن و سالان خود، مهارت‌های تفکر انتقادی‌اش را تمرین کند. اگر چنین کلاس‌هایی در شهرتان نباشد، مطالعه و استفاده از کتاب‌های مناسب درباره پرورش این مهارت در کودکان گزینه خوبی است.

۵) فرزند خود را با سوال کردن تشویق کنید

برای تقویت مهارت تفکر انتقادی در کودکتان، در طول روز از او سوال کنید تا ذهنش درگیر پیدا کردن جواب مناسب شود و درباره عقاید و افکارش بیشتر فکر کند. ۵ سوال ساده ای که برای این کار شامل موارد زیر می‌شود.

• پرسیدن چرایی: «به نظر تو چرا باید این کار انجام شود؟ یا چرا این اتفاق افتاد؟» با پرسیدن این سوال کودک باید بتواند انگیزه، هدف یک مسئله را توضیح دهد.
• پرسیدن برای شفافیت: «می‌توانی به من بگویی منظورت از این مسئله چیست؟»
• پرسیدن برای اطلاعات بیشتر: «می‌توانی به من بیشتر در این باره توضیح دهی؟»
• مثال خواستن: «می‌توانی برای این مسئله یک مثال موافق یا مخالف بیاوری؟»
• پرسیدن شرایط: «می‌توانی به من بگویی که این شرایط به چه چیزی بستگی دارد؟»

۶) درباره پیامدها صحبت کنید

در تفکر انتقادی کودک باید یاد بگیرد تا درباره پیامدهای یک اتفاق فکر کند. برای این کار شما می‌توانید این سوال را از او بپرسید: «چه اتفاقی می‌افتد اگر این مسئله پیش بیاید؟ مثلاً اگر دروغ بگوییم چه می‌شود؟ اصلاً اگر یک نفر هیچ‌وقت دروغ نگوید چه می‌شود؟»

یک تمرین بسیار مناسب و جذاب برای این کار استفاده از داستان‌هاست. وقتی که برای کودکتان داستانی می‌خوانید وقتی که داستان به نقطه اوج خود رسید و نیاز بود که یک تصمیمی گرفته شود، داستان را متوقف کنید و از کودکتان بخواهید ادامه داستان را بگوید. اینکه به نظر او قهرمان داستان چه تصمیمی ممکن است بگیرد؟چرا این تصمیم را می‌گیرد؟ اگر این تصمیم را بگیرد چه اتفاقی می‌افتد؟ همه این‌ها پرسش‌هایی است که ذهن کودک شما را بیش از پیش برای یادگیری نحوه درست تفکر آماده می‌کند.

۷) مراقب اخبار جعلی باشید

ما در دنیایی پر از اخبار هستیم. اخباری که خیلی از آنها ممکن است دروغ و یا جعلی باشد. چگونه کودک ما تشخیص دهد که کدام خبر درست و یا کدام نادرست است؟ بهترین پاسخ این است: از او بخواهید تا منبع خبر را پیدا کند. این روش البته همیشه هم کارساز نیست. چون گاهی اوقات فرصت برای پیدا کردن منبع خبر نیست. اینجاست که تفکر انتقادی به کمک کودک شما می‌آید. تفکر انتقادی مانند یک اتاق بازجویی است. جایی که کودک شما باید از بین اخبار مختلف تصمیم بگیرد که به کدام خبر اعتماد و به کدام خبر شک کند.

۸) آنها را برای شنونده خوب بودن تشویق کنید

اگر می‌خواهید به کودکتان تفکر انتقادی را آموزش دهید، باید شنونده خوبی باشد. خوب گوش کردن یک مهارت بسیار مهم برای تفکر انتقادی است. این روش به این صورت است که صرفاً کودک قرار نیست شنونده ای باشد که صحبت نمی‌کند، بلکه باید به خوبی صحبت‌های دیگران را درک کند، فضای مناسب برای صحبت کردن به دیگران بدهد و سعی نکند افکار و اندیشه‌های خود را به دیگران تحمیل کند.

۹) کودک را به جزئی نگری تشویق کنید

ممکن است خیلی وقت‌ها جزئی نگری کودکتان شما را اذیت کند. مثلاً اینکه او اصرار دارد که لباسش آبی آسمانیست نه آبی فیروزه ای ممکن است شما را کلافه کند. اما برای داشتن قدرت تفکر انتقادی، ویژگی جزئی نگری خیلی مهم است. شاید بعضی‌ها انتقاد کنند که این جزئی نگری صرفاً از نظر معنایی است و اهمیت چندانی ندارد در حالی که اتفاقاً خیلی اوقات در طول تاریخ مرگ و زندگی آدم‌ها با همین کلمات و عدم شفافیت آنها به مخاطره افتاده است.

۱۰) خودتان یک الگوی مناسب تفکری باشید

اگر به خاطر داشته باشید چند سال پیش تبلیغی از تلویزیون پخش می‌شد که در آن این عبارت تکرار می‌شد: «کودکان می‌بینند، کودکان تکرار می‌کنند.» این جمله بسیار پر معناست. اگر می‌خواهید کودکانتان تفکر انتقادی را یاد بگیرد شما به عنوان الگوی آنها باید خودتان نیز این مهارت را در وجودتان تقویت کنید. سعی کنید افکار و رفتارهای خود را بر اساس تفکر انتقادی بررسی، تحلیل و ارزیابی کنید.

معرفی کتاب تفکر نقادانه برای کودکان

این کتاب مهیج و کاربردی یک منبع ضروری برای هر معلم ابتدایی پرمشغله است و استفاده از آن در کلاس بسیار آسان است. این توصیه ها، داستان هایی با مضمون فعالیت های یادگیری انتقادی برای کمک به کودکان ارائه می دهد:
مهارت های تفکر انتقادی را توسعه دهید
درک عقل و دانش در تمام زمینه های برنامه درسی
از شگفتی و کنجکاوی طبیعی آنها استفاده کنید تا در بحث فلسفی شرکت کنید.
فعالیت های آموزشی برای مرحله کلیدی 1 و مرحله کلیدی 2 متمایز است، به علاوه فعالیت های ترویجی برای کودکان مشتاق و با استعداد وجود دارد. این منبع سرگرم‌کننده به دانش‌آموزان شما کمک می‌کند تا مهارت‌های عمومی، مهارت‌های بین‌رشته‌ای که لزوما بر چندین نوع دانش و درک و مهارت‌های موضوع متمرکز است که همه حوزه‌های برنامه درسی را علاوه بر حوزه‌های ارزش‌های متقابل درسی پوشش می‌دهند، تمرین کنند. فلسفه شامل انواع خاصی از تفکر انتقادی است و در این کتاب نیز معرفی شده است. داستان‌های اصیل و به زیبایی مصور، مطالب انتزاعی را روشن می‌کنند تا ایده‌های ناآشنا و پیچیده را ملموس و به آسانی قابل درک کنند.

دکتر مل ليسستر (Mal Leicester) استاد برجسته یادگیری و آموزش بزرگسالان در دانشکده آموزش دانشگاه ناتینگهام است. او قبلاً مدرس ارشد آموزش مداوم در دانشگاه وارویک بود.

پایان سخن

اکثر پدر و مادرها دوست دارند تا کودکان سالمی داشته باشند. چه از نظر جسمی و چه از نظر فکری. اگر بخواهیم فرزندانمان راه و روش درست زندگی کردن را یاد بگیرند یکی از مهارت‌های کلیدی تفکر انتقادی است. چرا که کودک با یادگیری این مهارت می‌تواند در زندگی تصمیمات مناسب بگیرد و نحوه صحیح اندیشیدن را بیاموزد. بعضی هدیه‌ها مادی هستند و کودک در لحظه بسیار خوشحال می‌شود، مثل یک کیک خوشمزه، اما بعضی از هدیه‌ها می‌توانند تا آخرین لحظه زندگی به فرد کمک کنند تا مسیر درستی را در پیش بگیرد. یاد دادن مهارت‌هایی مثل تفکر انتقادی جزو این هدایاست. هدیه ای کاربردی و مفید….