شرایط لازم برای استفاده از تفکر نقادانه
برای اینکه تفکر نقادانه به بخشی جداییناپذیر از زندگی ما تبدیل شود، لازم است سه شرط اساسی را رعایت کنیم. به گفته ادوارد گلسر، بنیانگذار این نظریه، این سه شرط عبارتاند از:
۱. تداوم و پیوستگی
تفکر نقادانه نیازمند تمرین مداوم است. باید به بررسی و تحلیل جنبههای مختلف هر موضوع عادت کنیم. برای شکلگیری این مهارت، ضرورت دارد ذهنمان همواره فعال باشد و در برابر هر مسئله، به تحلیل و ارزیابی آن بپردازد.
۲. جستوجوی مدارک و شواهد
هر بار که حرف یا نظری میشنوید، به دنبال دلیل و مدرک آن باشید. این کار مانع از پذیرش بیاساس گفتهها میشود و تصمیمگیریهای شما را منطقیتر و دقیقتر میکند.
۳. نتیجهگیری آگاهانه
در پایان، باید از تفکرات و اطلاعات گردآمده به نتیجهای آگاهانه برسید. این مرحله همان نقطهای است که تحلیل ذهنی شما به تصمیمگیری عملی تبدیل میشود. نتایج باید بر پایه دادههای واقعی و تحلیل ذهنی شکل بگیرند، نه احساس یا تقلید از دیگران.
اگرچه این سه شرط، پایههای اصلی تمرین تفکر نقادانه هستند، اما تمرینهای دیگری نیز وجود دارند که به عمیقتر شدن این مهارت کمک میکنند.
مراحل شکلگیری تفکر نقادانه
تفکر نقادانه معمولاً در دو مرحله در ذهن ما انجام میشود:
-
مرحله دریافت و تحلیل اطلاعات:
در این مرحله اطلاعات را دریافت کرده و آنها را از زوایای مختلف بررسی میکنیم. برای مثال، وقتی کسی پیشنهاد سرمایهگذاری در بورس را مطرح میکند، ذهن ما شروع به ارزیابی جوانب مختلف آن میکند.
-
مرحله تصمیمگیری:
پس از تحلیل، با اتکا به آگاهیهای قبلی و تجربههای درونی، تصمیم میگیریم. این روند در اکثر مواقع تنها چند دقیقه یا حتی چند ثانیه طول میکشد؛ بنابراین لازم است آنقدر تمرین کرده باشیم که بتوانیم در کوتاهترین زمان، بهترین تصمیم را اتخاذ کنیم.
تمرینات پیشنهادی برای تقویت تفکر نقادانه
۱. شناخت خط فکری فرد مقابل
ابتدا تلاش کنید دریابید گوینده یا نویسندهی یک مطلب چه خط فکری دارد و از بیان آن چه هدفی دنبال میکند. پرسیدن سؤالات زیر به شما کمک میکند:
- زاویه دید او چیست؟
- از بیان این موضوع چه مقصودی دارد؟
- نتیجهگیری نهایی او از این مطلب چیست؟
مثلاً اگر کسی از شما میخواهد در کسبوکارش سرمایهگذاری کنید، با طرح این پرسشها ذهنیت روشنتری درباره پیشنهادش خواهید داشت.
۲. زیر سؤال بردن نتایج خودتان
پس از تحلیل موضوع، بار دیگر نتیجهگیریهای خود را بررسی کنید. شاید برداشت اولیه شما درست نباشد. با این روش از صحت تصمیماتتان مطمئن میشوید و از خطاهای ذهنی جلوگیری میکنید.
۳. بررسی شواهد و منابع
برای اطمینان از درستی ادعاها، اطلاعات را از منابع معتبر بررسی کنید. مثلاً اگر کسی ادعا کند «قیمت دلار ناگهان ده برابر شده»، به جای بازنشر سریع این خبر، بهتر است صحت آن را از منابع موثق در اینترنت بررسی کنید.
به یاد داشته باشید: هر گفتهای شایستهی پذیرش نیست؛ ابتدا باید صحت آن را بسنجید.
فاز دوم: فیلتر ذهنی و تصمیمگیری
۴. عبور دادن مطالب از فیلتر ذهنی خودتان
در این مرحله باید اطلاعات را با معیارها، روحیات و ارزشهای شخصی خود مقایسه کنید. ممکن است کاری به ظاهر خوب باشد اما با خلقوخوی و اهداف شما سازگار نباشد. هر تصمیمی باید پس از عبور از «فیلتر ذهنی» شما گرفته شود.
این کار باعث میشود انتخابهایتان واقعیتر، آگاهانهتر و متناسب با رشد فردیتان باشند.
۵- تصمیمگیری منطقی داشته باشید
مهم نیست تصمیم نهایی شما چه باشد؛ در هر حال تفکر نقادانه شما را وادار میکند برای انتخابهایتان دلیل و منطق داشته باشید. اگر قرار نباشد چنین تفکری ما را به فکر کردن وادار کند، اصلاً نیازی به «تفکر نقادانه» نبود. بنابراین بهتر است در ذهن خود، پشت تصمیمهایتان یک دلیل روشن داشته باشید.
برای روشنتر شدن موضوع، به این مثال توجه کنید:
فرض کنید در کنکور قبول شدهاید و نوبت به انتخاب رشته رسیده است. خانوادهتان رشتهای را پیشنهاد میکنند که خودشان دوست دارند، اما شما تمایل ندارید و میخواهید انتخاب خودتان را انجام دهید. در این شرایط، به جای لج کردن، میتوانید دلایل منطقی برای انتخابتان ارائه کنید. وقتی پشت حرفهایتان دلیل وجود داشته باشد، دیگر مخالفت با شما برای دیگران سخت میشود؛ چون نظر شما فقط از روی احساس نیست.
6- در پاسخگویی جسور، دقیق و منطقی باشید
تصور کنید رئیس یا کارفرمای شما از شما میخواهد کاری را انجام دهید. هنگام صحبت، متوجه میشوید بعضی از خواستههای او از نظر عملی سخت یا حتی غیرممکن است. در این حالت، به جای اینکه فقط با سکوت تأیید کنید، بهتر است هرجا لازم است با او مخالفت کنید—اما این مخالفت باید با تکیه بر تفکر نقادانه باشد.
چطور؟ همانطور که در زمان مطالعه و دریافت اطلاعات، موضوع را از زوایای مختلف بررسی میکنید، در پاسخ دادن هم دقیق عمل کنید. یعنی به جای مخالفت بیدلیل یا سکوت، موضوع را شفاف بررسی کنید و با استدلال، آن را از چند جنبه مطرح کنید. در نتیجه هم منطق شما روشنتر نشان داده میشود و هم قانع کردن رئیس سادهتر خواهد شد.
7- خودتان را جای مخاطب بگذارید
آخرین نکتهای که باعث تقویت تفکر نقادانه در شخصیت شما میشود، این است که خودتان را جای مخاطب قرار دهید. مثلاً اگر در حال پاسخ دادن به یک سؤال تشریحی در امتحان هستید، یا میخواهید درخواست همکاری کسی را رد کنید، باید ببینید طرف مقابل احتمالاً چه چیزی را میخواهد بشنود یا چه پاسخی برای او قانعکننده است.
در واقع تفکر نقادانه فقط کمک نمیکند شما زوایای یک موضوع را تحلیل کنید؛ بلکه باعث میشود هنگام واکنش نشان دادن به اتفاقها، قبل از پاسخ دادن، رفتار و تصمیم خود را از نگاه دیگران هم بررسی کنید. این موضوع حتی میتواند در مقابله با افکار منفی هم اثرگذار باشد؛ چون شما پیش از حرف زدن، درستی یا نادرستی عملکردتان را از دید دیگران میسنجید.
تفکر نقادانه؛ نکات پایانی
یادتان باشد که تفکر نقادانه فقط مخصوص افراد تحصیلکرده یا مدیران نیست. هر فرد با هر سطح از تحصیل و هر شغلی میتواند و باید این مهارت را یاد بگیرد. نتیجهاش چیست؟ تصمیمهای دقیقتر، اشتباهات کمتر و در نهایت زندگی بهتر.
